४० वर्षे पाण्याखाली, तरीही अभेद्य! उजनी जलाशयातून उगवले पळसदेवचे प्राचीन शिवमंदिर

 ४० वर्षे पाण्याखाली, तरीही अभेद्य! उजनी जलाशयातून उगवले पळसदेवचे प्राचीन शिवमंदिर

सोलापूर (कटूसत्य वृत्त):-उजनी धरणाच्या अथांग जलाशयात तब्बल चार दशकांहून अधिक काळ पाण्याखाली राहूनही आजही ताठ मानेने उभे असलेले **पळसदेव येथील प्राचीन शिवमंदिर (सरडेश्वर मंदिर)** सध्या पर्यटक, इतिहासप्रेमी आणि छायाचित्रकारांसाठी आकर्षणाचे केंद्र ठरले आहे. धरणातील पाणीपातळी कमी झाल्याने यादवकालीन या अद्वितीय मंदिराचे दर्शन घेण्याची दुर्मीळ संधी उपलब्ध झाली आहे.

उन्हाळ्याच्या अखेरीस आणि पावसाळ्याच्या प्रारंभी उजनी धरणातील पाणी कमी होताच जलाशयातून हे ऐतिहासिक मंदिर हळूहळू उघडे पडते. विशेष म्हणजे, **सुमारे ४० वर्षे पाण्याखाली राहूनही मंदिराच्या मूळ रचनेला कोणतीही मोठी हानी झालेली नाही.** त्यामुळे हे मंदिर प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेचे जिवंत उदाहरण मानले जाते.

### **सप्तभूमिज शैलीतील अद्वितीय वास्तू**

अंदाजे **दहाव्या ते अकराव्या शतकात यादवकालात** उभारण्यात आलेले हे मंदिर **सप्तभूमिज शैलीचे** उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सात स्तरांचे शिखर, आतील पोकळ रचना, प्रकाश व हवा खेळती राहण्यासाठी केलेले गोलाकार कोनाडे ही या शैलीची वैशिष्ट्ये आहेत.

हे मंदिर **हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत** बांधण्यात आले असून, संपूर्ण सभामंडप **२७ नक्षीदार दगडी खांबांवर** उभा आहे. प्रवेशद्वारावरील फुले, वेली, मानवी आकृत्या, सर्पाकृती नक्षीकाम आणि कलात्मक कोरीव शिल्पे तत्कालीन शिल्पकलेच्या समृद्ध परंपरेची साक्ष देतात.

इतिहास आणि पौराणिक संदर्भ

मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर **रामायणातील सुग्रीव-वाली युद्ध, राम-लक्ष्मण, हनुमान आणि सीताहरण** यांसारखे प्रसंग अत्यंत बारकाईने कोरलेले आहेत.

स्थानिक आख्यायिकेनुसार, **नहूष राजाला इंद्राणीच्या शापामुळे सरड्याचे रूप प्राप्त झाले होते. या ठिकाणी तपश्चर्या केल्यानंतर तो शापमुक्त झाला**, त्यामुळे या मंदिराला **'सरडेश्वर मंदिर'** असेही संबोधले जाते.

मंदिर परिसरात आढळणाऱ्या **वीरगळ आणि सतीशिळा** तत्कालीन सामाजिक व ऐतिहासिक वारशाची साक्ष देतात.

### **जलाशयातील लपलेला वारसा**

पुणे-सोलापूर राष्ट्रीय महामार्गावरील **भिगवणजवळील पळसदेव गावाच्या परिसरात**, इंदापूर आणि करमाळा तालुक्यांच्या सीमेवर हे मंदिर आहे. उजनी धरण उभारल्यानंतर मूळ पळसदेव गावासह हे मंदिर जलाशयात बुडाले. मात्र दरवर्षी पाणीपातळी घटल्यानंतर हे मंदिर पुन्हा पर्यटकांच्या दर्शनास येते.

वारसा फाउंडेशनचे संस्थापक नितीन अणवेकर** यांनी सांगितले की, सध्या धरणातील पाणी कमी असल्याने पळसदेवचे शिवमंदिर आणि शेजारील ऐतिहासिक राम मंदिर पाहण्यासाठी हा उत्तम काळ असून, हा ऐतिहासिक वारसा प्रत्येकाने अनुभवावा.

### **असे पोहोचा पळसदेवला**

सोलापूर किंवा पुण्याहून पुणे–सोलापूर राष्ट्रीय महामार्गाने **भिगवणमार्गे पळसदेव गाव** गाठता येते. तेथून धरणाच्या कोरड्या पात्रातून पुढे जाऊन स्थानिक बोटीद्वारे सुमारे **१५ मिनिटांच्या जलप्रवासानंतर** मंदिरापर्यंत पोहोचता येते. प्रवासादरम्यान परिसरातील हिरवाई, जलाशय आणि विविध पक्ष्यांचे दर्शन पर्यटकांसाठी अविस्मरणीय ठरते.

सोलापूर ते पळसदेव:सुमारे ११० ते ११५ किमी

पुणे  ते पळसदेव:सुमारे १३६ किमी (भिगवण मार्गे)

उजनीच्या पाण्यात दडलेला हा ऐतिहासिक वारसा दरवर्षी काही काळासाठीच दर्शन देतो. त्यामुळे इतिहास, स्थापत्यकला आणि निसर्ग यांचा संगम अनुभवायचा असेल, तर पळसदेवचे हे अद्वितीय मंदिर नक्कीच पाहण्यासारखे आहे.