भारतात दुष्काळाचा धोका 70% पर्यंत वाढला

 भारतात दुष्काळाचा धोका 70% पर्यंत वाढला

पिकांचं नुकसान अन् महागाईचा भडका उडण्याची भीती?

मुंबई (कटूसत्य वृत्त):- भारतात मान्सूनबाबत चिंता वाढली आहे. प्रशांत महासागरात 'अल निनो' सतत मजबूत होत आहे, तर दुसरीकडे खाजगी हवामान संस्था 'स्कायमेट'ने यावर्षी देशात दुष्काळाची शक्यता 70 टक्क्यांपर्यंत वर्तवली आहे.

एजन्सीने मान्सूनचा आपला अंदाज घटवून एलपीएच्या (LPA) 85 टक्क्यांपर्यंत खाली आणला आहे. एप्रिल महिन्यात स्कायमेटने यावर्षी 94 टक्के पावसाचा अंदाज वर्तवला होता. आता हा अंदाज घटवून 85 टक्के करण्यात आला आहे, म्हणजेच मान्सूनबाबतचे चित्र अवघ्या काही महिन्यांतच स्पष्ट झाल्याने चिंता वाढली आहे.

 अल निनोमुळे भारताची चिंता का वाढतेय?

अल निनोदरम्यान प्रशांत महासागराचे पाणी सामान्यपेक्षा जास्त गरम होते. याचा परिणाम जगातील अनेक भागांतील हवामानावर होतो. भारतासाठी चिंता यासाठी आहे, कारण मजबूत अल निनोचा थेट संबंध बहुतांश वेळा कमजोर मान्सूनशी असतो. अमेरिकन हवामान एजन्सी 'NOAA' च्या ताज्या अंदाजानुसार, 2026 च्या शरद ऋतूमध्ये आणि हिवाळ्यात अल निनो अत्यंत मजबूत होण्याची शक्यता 90 टक्क्यांहून अधिक आहे. मात्र, सध्याच 'सुपर अल निनो' आला आहे असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही, पण अल निनो मजबूत होत आहे आणि भारतात कमी पावसाचा धोका वाढला आहे हे नक्की.

 यावेळी मान्सून सुरुवातीपासूनच कमजोर

यावर्षी मान्सूनची सुरुवात कमजोर राहिली. जूनमध्ये देशात सामान्यपेक्षा खूप कमी पाऊस झाला. जुलैमध्ये काहीशी सुधारणा झाली, पण मध्येच पावसाने ब्रेक घेतला. 1 जून ते 31 जुलै दरम्यान देशात पाऊस सामान्यपेक्षा सुमारे 13 टक्क्यांनी कमी राहिला. आता स्कायमेटचा अंदाज आहे की, ऑगस्ट महिन्यात पाऊस एलपीएच्या (LPA) 84 टक्के आणि सप्टेंबरमध्ये सुमारे 80 टक्के राहू शकतो. याच कारणामुळे पूर्ण मान्सूनचा अंदाज घटवून 85 टक्के करण्यात आला आहे. स्कायमेटच्या निकषानुसार एलपीएच्या 90 टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस दुष्काळाच्या श्रेणीत येतो. त्यामुळे 70 टक्के आकेडेवारीच्या धोक्याचा अर्थ असा नाही की सरकारने देशात दुष्काळ घोषित केला आहे.

आयएमडीचा (IMD) अंदाजही कमजोर

सरकारी हवामान विभाग 'IMD' ने देखील आपल्या मान्सूनच्या अंदाजात कपात केली आहे. एप्रिलमध्ये IMD ने 92 टक्के पावसाचा अंदाज वर्तवला होता, जो मे महिन्याच्या शेवटी घटवून 90 टक्के करण्यात आला. म्हणजेच स्कायमेट आणि IMD दोघेही मान्सूनबाबत धोक्याकडे इशारा करत आहेत. फरक एवढाच आहे की स्कायमेटचा सध्याचा अंदाज जास्त कमजोर आहे.

 शेतकऱ्यांवर सर्वात आधी होणार परिणाम

कमी पावसाचा सर्वात थेट परिणाम शेतीवर होतो. भातासारखी (धान) खरीप पिके मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतात. पाऊस कमी होण्यासोबतच जर पावसाची वेळ बिघडली, तर पिकांचे उत्पादन प्रभावित होऊ शकते. याचा परिणाम पुढे जाऊन डाळी, गळित धान्य आणि भाज्यांच्या किमतींवरही पडू शकतो. म्हणजेच कमजोर मान्सूनची चिंता फक्त शेतकऱ्यांपर्यंत मर्यादित नाही, तर याचा परिणाम सर्वसामान्यांच्या ताटापर्यंत पोहोचू शकतो.

 जलाशयांवरही नजर

ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये जर पाऊस कमजोर राहिला, तर जलाशयांमधील (धरणे/तलाव) पाणीसाठ्यावर परिणाम होऊ शकतो. याचा फटका विशेषतः रब्बी पिकांना बसू शकतो. गहू, हरभरा आणि मोहरी यांसारख्या पिकांसाठी हिवाळ्यात सिंचनाचे पाणी आवश्यक असते. त्यामुळे मान्सूनचे शेवटचे दोन महिने या वर्षाच्या खरिपासोबतच पुढच्या रब्बी पिकासाठीही अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

 महागाई वाढण्याचाही धोका

कमजोर पावसाचा परिणाम अन्नधान्याच्या किमतींवर पडू शकतो. जुलैमध्ये किरकोळ महागाई वाढून 4.45 टक्के झाली होती, जी जूनमध्ये 4.38 टक्के होती. जर पावसाच्या कमतरतेमुळे पिकांचे उत्पादन प्रभावित झाले, तर खाण्यापिण्याच्या वस्तूंच्या किमतींवर दबाव वाढू शकतो. रिझर्व्ह बँकेने (RBI) देखील कमजोर आणि असमान मान्सूनला शेती आणि ग्रामीण भागातील मागणीसाठी धोका मानले आहे. आर्थिक वर्ष 2027 साठी RBI ने किरकोळ महागाईचा अंदाज 5 टक्के ठेवला आहे.

धान्याच्या बाबतीत सध्या दिलासा

कमजोर मान्सून असूनही देशाकडे सरकारी धान्य भांडाराचा (स्टॉक) मोठा आधार आहे. भारतीय अन्न महामंडळाकडे (FCI) गहू आणि तांदळाचा पुरेसा साठा उपलब्ध आहे. त्यामुळे या दोन्ही धान्यांच्या तात्काळ टंचाईची मोठी चिंता सध्या नाही. परंतु डाळी, गळित धान्य आणि भाज्यांच्या किमतींवर लक्ष ठेवणे आवश्यक ठरणार आहे.

 2015 ची आठवण पुन्हा ताजी?

मजबूत अल निनोमुळे 2015 चे उदाहरण पुन्हा चर्चेत आले आहे. 2015 मध्ये IMD ने आधी 93 टक्के पावसाचा अंदाज दिला होता. नंतर तो घटवून 88 टक्के करण्यात आला आणि शेवटी देशात पाऊस सुमारे 86 टक्के (LPA) राहिला होता. यावेळी स्कायमेटचा 85 टक्क्यांचा अंदाज याच पट्ट्यात आहे. मात्र, याचा अर्थ असा नाही की 2026 हे वर्ष अगदी 2015 सारखेच असेल; कारण प्रत्येक अल निनोचा परिणाम एकसारखा नसतो.

 आता ऑगस्ट-सप्टेंबरवर नजर

आता येणारे काही आठवडे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. जर ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पाऊस सामान्यच्या आसपास राहिला, तर परिस्थिती बऱ्याच अंशी सावरू शकते. परंतु जर पाऊस कमजोर राहिला, तर त्याचा परिणाम शेती, जलाशय, रब्बीची पेरणी आणि अन्नधान्याच्या महागाईपर्यंत पोहोचू शकतो.