मासिक पाळीतील समानता आणि सन्मानासाठी सीएसएमटी इमारत लाल रंगाच्या रोषणाईत उजळली

 मासिक पाळीतील समानता आणि सन्मानासाठी सीएसएमटी इमारत लाल रंगाच्या रोषणाईत उजळली

मुंबई, (कटूसत्य वृत्त):- मासिक पाळी स्वच्छता दिन २०२६ निमित्त, अद्वैतेशा बिर्ला यांनी स्थापन केलेल्या आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्टचा उपक्रम असलेल्या ‘उजास’ने, मध्य रेल्वे मुंबईसोबत भागीदारी करून मुंबईतील प्रतिष्ठित छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) या ऐतिहासिक इमारतीला लाल रंगाच्या रोषणाईने उजळवले आणि “मासिक पाळीची स्वच्छता हा हक्क आहे, विशेषाधिकार नाही,” हा एक प्रभावी सार्वजनिक संदेश दिला.

हा उपक्रम अशा वेळी सुरू झाला आहे, जेव्हा मासिक पाळीचे आरोग्य आणि स्वच्छता व्यवस्थापन हा सन्मान, समानता, शिक्षण आणि सार्वजनिक आरोग्याचा एक मुद्दा म्हणून अधिकाधिक ओळखला जात आहे. घटनेच्या अनुच्छेद १४, १५ आणि २१ अंतर्गत सन्मान, समानता, शिक्षण आणि आरोग्य या मूलभूत हक्कांशी मासिक पाळीचे आरोग्य आणि स्वच्छता अविभाज्यपणे जोडलेली आहे, या सर्वोच्च न्यायालयाच्या मान्यतेमुळे या गतीला आणखी बळकटी मिळाली.

मासिक पाळीच्या स्वच्छतेबद्दलच्या जागृतीमध्ये भारताने प्रगती केली असली तरी, त्यात अजूनही मोठी तफावत कायम आहे. राष्ट्रीय आकडेवारीनुसार, भारतातील जवळपास चारपैकी एक तरुणी अजूनही मासिक पाळीच्या स्वच्छ पद्धतींपासून वंचित आहे. अभ्यासातून असेही दिसून आले आहे की, अनेक किशोरवयीन मुलींना पहिली मासिक पाळी येण्यापूर्वी त्याबद्दल माहितीच नसते, तर दुसरीकडे मासिक पाळीशी संबंधित कलंक, चुकीची माहिती आणि पोषक वातावरणाचा अभाव यांचा आत्मविश्वास, गतिशीलता आणि शाळेतील उपस्थितीवर परिणाम होत राहतो.

वंचित समुदायांमध्ये आणि शहरी अनौपचारिक वस्त्यांमध्ये ही विषमता अनेकदा अधिक स्पष्टपणे दिसून येते, जिथे मोठ्या महानगरांमध्ये राहत असूनही मुलींना गोपनीयता, जागरूकता आणि सामाजिक कलंक यांसारख्या आव्हानांचा सामना करावा लागतो. शहरी वस्त्यांमधील संशोधनातून हे देखील समोर आले आहे की मासिक पाळीच्या काळात शाळेतील गैरहजेरीचे प्रमाण जवळपास ३८% पर्यंत पोहोचू शकते, ज्यामुळे मासिक पाळीच्या आरोग्याविषयी सातत्यपूर्ण जागरूकता आणि सामुदायिक सहभागाची गरज अधोरेखित होते.

दररोज लाखो लोक ये-जा करत असलेल्या भारतातील सर्वात व्यस्त सार्वजनिक स्थळ आणि वाहतूक केंद्रांपैकी एकामध्ये हा संवाद आणून, उजास आणि मध्य रेल्वेने मासिक पाळीबद्दल अधिक दृश्यमान, मुख्य प्रवाहात चर्चांना प्रोत्साहन देण्याचा आणि या विषयाभोवती असलेल्या मौनाला आव्हान देण्याचा प्रयत्न केला.

बोलणे या प्रसंगी , आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्टचा उपक्रम असलेल्या 'उजास'च्या प्रमुख पूनम पाटकर म्हणाल्या: “उजास आणि मध्य रेल्वे यांच्यातील सहकार्य हे मासिक पाळीच्या आरोग्याविषयीच्या संवादांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे महत्त्व दर्शवते. मासिक पाळी हा विषय मौन, कलंक किंवा अस्वस्थतेमुळे मर्यादित असलेला संवाद म्हणून यापुढे राहू शकत नाही. सर्वोच्च न्यायालयाची मान्यता हे मासिक पाळीच्या आरोग्याला सन्मान, समानता आणि सुलभतेचा मुद्दा म्हणून स्वीकारण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. तथापि, मुली आणि महिला सुरक्षितपणे व आत्मविश्वासाने मासिक पाळी हाताळू शकतील हे सुनिश्चित करण्यासाठी, शाश्वत प्रगतीकरिता जागरूकता, शिक्षण आणि सामुदायिक सहभागामध्ये सतत प्रयत्नांची आवश्यकता असेल.”

पुढे बोलताना, मध्य रेल्वेचे मुख्य जनसंपर्क अधिकारी (CPRO) डॉ. स्वप्निल नीला म्हणाले: “ देशातील सर्वात मोठ्या सार्वजनिक सेवा नेटवर्कपैकी एक म्हणून, दररोज लाखो लोकांची वाहतूक करताना, भारतीय रेल्वेचा विश्वास आहे की सार्वजनिक संस्था आणि सार्वजनिक जागा सामाजिक जागरूकता आणि समावेशनाला चालना देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. उजाससोबतच्या या सहकार्याच्या माध्यमातून, मासिक पाळीचे आरोग्य आणि स्वच्छतेविषयी अधिक मोकळ्या संवादांना प्रोत्साहन देण्याची आणि महिला व मुलींसाठी अधिक माहितीपूर्ण व सहाय्यक वातावरण निर्माण करण्यास हातभार लावण्याची आम्हाला आशा आहे, जेणेकरून त्यांच्यातील क्षमता अधिक चांगल्या प्रकारे साकार होईल.”

आजपर्यंत, उजासने १२ लाखांहून अधिक लाभार्थ्यांवर प्रभाव टाकला आहे आणि संपूर्ण भारतात ४८ लाखांहून अधिक मासिक पाळी स्वच्छता उत्पादनांचे वितरण केले आहे. कार्यक्रमाच्या मूल्यांकनानुसार वर्तणुकीत मोजता येण्याजोगा बदल दिसून येतो, ज्यामध्ये मुलींमध्ये मासिक पाळीबद्दलच्या गैरसमजांना नाकारण्याच्या प्रमाणात ४८ टक्के-पॉइंटची वाढ , मासिक पाळीच्या आरोग्याविषयीच्या जागरूकतेत ३८ टक्के-पॉइंटची सुधारणा आणि मुलांमध्ये पौगंडावस्थेविषयीच्या जागरूकतेत ४४ टक्के-पॉइंटची वाढ यांचा समावेश आहे. हे सर्व, मासिक पाळीबद्दल सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण करण्यासाठी मुली आणि मुले दोघांनाही सहभागी करून घेणाऱ्या, सर्वसमावेशक आणि समुदाय-आधारित मासिक पाळी आरोग्य शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करते.

राष्ट्रीय स्तरावर मासिक पाळीतील समानतेविषयीची चर्चा विकसित होत असताना, हा उपक्रम सातत्यपूर्ण जागरूकता, शिक्षण आणि सहयोगी कृतीचे महत्त्व अधोरेखित करतो, जेणेकरून मासिक पाळीच्या समस्येकडे मौन किंवा कलंक लावून नव्हे, तर सन्मान, आत्मविश्वास आणि समान संधीच्या माध्यमातून पाहिले जाईल.