राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज : बहुजनांचे तारणहार आणि सामाजिक न्यायाचे अध्वर्यू

 राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज : बहुजनांचे तारणहार आणि सामाजिक न्यायाचे अध्वर्यू

— प्रा. डॉ. सौ. मिनाक्षी अमोल जगदाळे

BA, BSc, BEd, DSM, MA(Eco), MA(Eng), MA(Soc), MSW(HR), MBA(HR), MPhil(HR), MPhil(Eco), PhD (International Economics)

पुणे विभागीय अध्यक्ष (सोलापूर, सातारा) – जिजाऊ ब्रिगेड, महाराष्ट्र

महाराष्ट्राच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि परिवर्तनवादी इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे नाव अत्यंत आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाते. ते केवळ कोल्हापूर संस्थानाचे अधिपती नव्हते, तर सामाजिक समता, शिक्षणाचा प्रसार आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी आयुष्यभर झटणारे एक महान समाजसुधारक होते. त्यांनी आपल्या सत्तेचा उपयोग केवळ प्रशासन चालवण्यासाठी केला नाही, तर समाजातील दुर्बल, वंचित आणि शोषित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी केला.

राजर्षी शाहू महाराज यांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव घाटगे असे होते. कोल्हापूर संस्थानातील राजकीय घडामोडींनंतर त्यांना दत्तक घेण्यात आले आणि त्यानंतर ते शाहू महाराज म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शाहू महाराजांनी आपल्या राज्यकारभारात सामाजिक न्यायाला सर्वोच्च स्थान दिले. समाजात खोलवर रुजलेल्या जातीय भेदभावाविरुद्ध त्यांनी उघडपणे भूमिका घेतली. सर्व समाजघटकांना समान संधी मिळावी या हेतूने त्यांनी २६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीय समाजासाठी ५० टक्के आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा केली. भारतीय इतिहासातील हा एक क्रांतिकारी निर्णय मानला जातो. त्यामुळे त्यांना ‘भारतातील आरक्षणाचे जनक’ असेही संबोधले जाते.

अस्पृश्यतेविरुद्ध त्यांनी कठोर पावले उचलली. दलित समाजाला विहिरी, पाणवठे, शाळा आणि सार्वजनिक ठिकाणांवर समान हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. सामाजिक सलोखा वाढवण्यासाठी आंतरजातीय आणि आंतरधर्मीय विवाहांना प्रोत्साहन दिले.

“शिक्षण हाच समाज परिवर्तनाचा पाया आहे” हा विचार त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध केला. त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहांची स्थापना केली. शिक्षण हे समाजाच्या प्रगतीचे सर्वात मोठे साधन असल्याची त्यांची भूमिका होती.

राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध भारतीय सामाजिक इतिहासातील महत्त्वाचे पर्व मानले जाते. शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांच्या विचारशक्तीची आणि नेतृत्वगुणांची दखल घेत त्यांच्या शिक्षणासाठी तसेच सामाजिक कार्यासाठी आर्थिक मदत केली. माणगाव परिषदेत त्यांनी दलित समाजाला बाबासाहेबांच्या नेतृत्वाची दिशा दाखवली.

शाहू महाराजांचे कार्य केवळ सामाजिक क्षेत्रापुरते मर्यादित नव्हते. कृषी, उद्योग, क्रीडा आणि कला क्षेत्रातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. शेतकऱ्यांसाठी सिंचन व्यवस्था मजबूत करण्यावर भर दिला. उद्योग उभारणी, व्यापार वाढ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी अनेक निर्णय घेतले. कुस्ती या खेळाला त्यांनी राजाश्रय दिला आणि कोल्हापूरला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख मिळवून दिली.

त्यांच्या लोकाभिमुख आणि समाजहितवादी कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना ‘राजर्षी’ ही पदवी बहाल करण्यात आली. ६ मे १९२२ रोजी या महान समाजसुधारकाचे निधन झाले; परंतु त्यांनी दिलेले समता, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाचे विचार आजही समाजाला दिशा देत आहेत.

आजच्या आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत राजर्षी शाहू महाराजांचे योगदान अमूल्य आहे. बहुजन समाजाला आत्मसन्मान, शिक्षण आणि अधिकार यांचा मार्ग दाखवणाऱ्या या लोकराजाला विनम्र अभिवादन.